Το Φαινόμενο της «Χαλασμένης Σκάλας» (Broken Escalator Phenomenon) – Η Νευρολογική Απορρύθμιση & Η Δύναμη της Θεραπευτικής Άσκησης
Όλοι μας κάποια στιγμή έχουμε αισθανθεί μια στιγμιαία αστάθεια, σαν να περιμένουμε να «πατήσουμε» αέρα, όταν είμαστε πάνω σε μια κυλιόμενη σκάλα και ετοιμαζόμαστε να πατήσουμε στο σταθερό έδαφος. Γιατί συμβαίνει αυτό; Αυτό συμβαίνει επειδή έχουμε συνηθίσει στην κίνηση της σκάλας, και αποτελεί το τέλειο παράδειγμα ώστε να κατανοήσουμε το «Φαινόμενο της Χαλασμένης Σκάλας» (Broken Escalator Phenomenon). Το «Φαινόμενο της Χαλασμένης Σκάλας» (Broken Escalator Phenomenon), είναι ένα σύνδρομο που αποκαλύπτει πώς ο ανθρώπινος εγκέφαλός αντιδρά στις μη αναμενόμενες κινήσεις και πώς η νευρολογική αυτή απορρύθμιση συνδέεται στενά με τον χρόνιο πόνο και τη δυσλειτουργία. Τι είναι το «Φαινόμενο της Χαλασμένης Σκάλας»; Το «Φαινόμενο της Χαλασμένης Σκάλας» περιγράφει τη στιγμιαία αίσθηση αστάθειας, ζάλης ή απώλειας ισορροπίας που βιώνουμε όταν προσπαθούμε να ανέβουμε ή να κατέβουμε μια κυλιόμενη σκάλα η οποία όμως δεν κινείται, και αυτό συμβαίνει διότι ο ανθρώπινος εγκέφαλός έχει προετοιμαστεί για την κίνηση της κυλιόμενης σκάλας, γιατί έτσι έχει μάθει από προηγούμενες εμπειρίες. Ο ανθρώπινος εγκέφαλός δεν λειτουργεί στιγμιαία, αλλά πρόκειται για μια μηχανή πρόβλεψης. Όταν εκτελούμε δηλαδή μια επαναλαμβανόμενη κίνηση, όπως το περπάτημα σε μια κυλιόμενη σκάλα, ο εγκέφαλος δημιουργεί ένα «πρόγραμμα κινητικής πρόβλεψης» (predictive motor program) ή κινητικό πρότυπο. Όταν για κάποιο λόγο όμως η σκάλα δεν κινείται, ο εγκέφαλος πάλι ενεργοποιεί αυτόματα αυτό το πρόγραμμα, παρόλο που δεν υπάρχει κίνηση, προκαλώντας έτσι μια στιγμιαία δυσλειτουργία στην ισορροπία και τη στάση του σώματος. Πως αυτή η Νευρολογική Απορρύθμιση συνδέεται με τον Χρόνιο Πόνο Αυτή η απλή αποτυχία πρόβλεψης του ανθρώπινου εγκεφάλου, εξηγεί πώς λειτουργεί και πως προκύπτει η νευρολογική απορρύθμιση στο ανθρώπινο σώμα. Η νευρολογική αυτή απορρύθμιση, προκύπτει εξαιτίας: 1ον Της Διαταραχής των Κινητικών Προτύπων: Τα κινητικά πρότυπα στο ανθρώπινο σώμα διαταράσσονται εξαιτίας ενός χρόνιου πόνου ή μετά από έναν τραυματισμό. Αυτό συμβαίνει γιατί το ανθρώπινο σώμα αποφεύγει ασυναίσθητα να κάνει κάποιες κινήσεις, για να προστατέψει την περιοχή του σώματος που πονάει ή που έχει τραυματιστεί, επιβαρύνοντας όμως υπερβολικά άλλα μέρη του σώματος. 2ον Της αλλαγής στο «Σχήμα του Σώματος» – Body Schema: Το «σχήμα του σώματος» είναι ο υποσυνείδητος, εσωτερικός χάρτης του εγκεφάλου που απεικονίζει τη θέση, την κίνηση και τις χωρικές σχέσεις του ανθρώπινου σώματός, επιτρέποντας την απρόσκοπτη δράση του, ενώ η εικόνα του σώματος είναι η συνειδητή αντίληψη της εμφάνισης και των συναισθημάτων για το σώμα. Το «σχήμα» λειτουργεί αυτόματα για εργασίες όπως το περπάτημα σε ένα γεμάτο δωμάτιο, βασιζόμενο στην αισθητηριακή ανατροφοδότηση (ιδιοδεκτικότητα, αφή, όραση) για συνεχή ενημέρωση, και η δυσλειτουργία μπορεί να οδηγήσει σε αδεξιότητα ή πτώσεις. Ο πόνος όμως μπορεί να διαστρεβλώσει Το «σχήμα του σώματος» άρα και τον τρόπο που ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την ύπαρξη και τη θέση ενός μέρους του σώματος. Αυτή η «αποσύνδεση» οδηγεί σε αναποτελεσματική και επώδυνη κίνηση, ακριβώς όπως η αποσύνδεση μεταξύ της αναμενόμενης και της πραγματικής κίνησης στην ακίνητη σκάλα. 3ον Της πρόβλεψης του Πόνου: Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, φοβούμενος τον πόνο, προβλέπει την εμφάνισή του ακόμα και πριν συμβεί η κίνηση. Αυτή η πρόβλεψη οδηγεί σε υπερβολική μυϊκή σύσπαση (ακαμψία) και περιορισμό της κίνησης, διατηρώντας τον φαύλο κύκλο του πόνου. Η Δύναμη της Θεραπευτικής Άσκησης & ο Επαναπρογραμματισμός του Εγκεφάλου Εδώ έρχεται ο καθοριστικός ρόλος της Θεραπευτικής Άσκησης και των εξειδικευμένων τεχνικών (όπως το Functional Movement) ως το κύριο εργαλείο για την αντιστροφή αυτής της νευρολογικής απορρύθμισης. Η άσκηση, όταν εκτελείται με επίγνωση και στόχο, δεν στοχεύει μόνο στους μύες, αλλά κυρίως στον επαναπρογραμματισμό του εγκεφάλου. Πως γίνεται αυτό; Η θεραπευτική άσκηση εστιάζει στην εκτέλεση σωστών, ελεγχόμενων και ανώδυνων κινήσεων, στοχεύοντας να δημιουργήσει νέες, ακριβείς νευρικές οδούς και ταυτόχρονα να εκπαιδεύσει τον ανθρώπινο εγκέφαλο να εκτελεί λειτουργικές κινήσεις χωρίς φόβο και πόνο. Π.χ αντί για γενική ενδυνάμωση, ο θεραπευτής δίνει έμφαση στην ποιότητα της κίνησης (motor control training), βοηθώντας τον ασθενή να επανακτήσει τον έλεγχο των βασικών κινητικών μονάδων. Η εξειδικευμένη άσκηση, οι ασκήσεις ισορροπίας και οι σύνθετες λειτουργικές κινήσεις, βελτιώνουν την ιδιοδεκτικότητα του ασκούμενου(την αίσθηση του σώματος στο χώρο). Με αυτόν τον τρόπο ενισχύουμε την «επικοινωνία» μεταξύ των αρθρώσεων, των μυών και του εγκεφάλου. Όσο καλύτερη είναι η ιδιοδεκτικότητα, τόσο πιο ακριβείς γίνονται οι κινητικές προβλέψεις του εγκεφάλου, μειώνοντας την αστάθεια και τις άσκοπες μυϊκές συσπάσεις. Με την καθοδηγούμενη, σταδιακά αυξανόμενη δυσκολία της άσκησης, ο ασθενής μαθαίνει ότι η κίνηση δεν σημαίνει απαραίτητα πόνο. Μέσα από την επαναλαμβανόμενη & επιτυχημένη εκτέλεση κινήσεων, ο ανθρώπινος εγκέφαλος αναθεωρεί την «απειλή» που συνδέεται με μια συγκεκριμένη κίνηση, σπάζοντας τον κύκλο της πρόβλεψης του πόνου και της υπερπροστασίας. Συμπέρασμα Το «Φαινόμενο της Χαλασμένης Σκάλας» μας υπενθυμίζει ότι ο χρόνιος πόνος είναι πρωτίστως ένα νευρολογικό ζήτημα, μια απορρύθμιση των κινητικών προτύπων και των προβλέψεων του εγκεφάλου. Η Θεραπευτική Άσκηση δεν είναι απλώς η εκτέλεση κάποιων ασκήσεων και μία τυπική μυϊκή ενδυνάμωση, αλλά είναι μια διαδικασία επανεκπαίδευσης του νευρικού συστήματος. Μόνο μέσω της εξειδικευμένης & λειτουργικής κίνησης μπορούμε να διαγράψουμε τα παλιά, λανθασμένα προγράμματα που προκαλούν πόνο και να εγκαταστήσουμε νέα, υγιή κινητικά πρότυπα, οδηγώντας τον ασθενή σε μια ζωή χωρίς τους περιορισμούς του χρόνιου πόνου. Παγούνης Νικόλαος, MSc Κινησιολόγος | Κινησιοθεραπευτής Εξειδικευμένος Σύμβουλος Χρόνιου Μυοσκελετικού Πόνου Εξειδίκευση στην Ιατρική της Άσκησης & Αθλητική Φυσικοθεραπεία